Co w organach piszczy? Odc. 2

By organy zagrały, a z piszczałek wydobył się dźwięk potrzebne jest powietrze. O tym chciałbym opowiedzieć w dzisiejszym poście.

Nasze książenickie organy są podzielone na 4 sekcje. Są to trzy klawiatury (czyli manuały – od łacińskiego słowa manus: ręka) oraz klawiatura pedałowa. Każda z tych sekcji potrzebuje zasilania powietrzem. Powietrze produkuje dmuchawa zasilana silnikiem elektrycznym. Znajduje się ona w wytłumionym pomieszczeniu na chórze. Oprócz dmuchawy znajduje się tam wielki miech główny, zasilający, zwany czerpakiem. Ogólnie rzecz ujmując miech to urządzenie zaopatrujące organy w sprężone powietrze. Wszystkie miechy wykonane są ze skóry.

Z głównego miecha, odpowiedzialnego za zasilenie I manuału oraz klawiatury pedałowej, wyprowadzone są kanały powietrzne, prowadzące do drugiej szafy organowej (tej z lewej strony patrząc z chóru). Ten kanał przebiega przez środek chóru kościelnego. W środku szafy znajdują się dwa mniejsze miechy, które magazynują powietrze dla II i III manuału. Każdy miech jest obciążony cegłami ze względu na konieczność wytworzenia odpowiedniego ciśnienia.

Powietrze z miechów prowadzone jest do tzw. wiatrownic, z których dalej jest „rozdzielane” do piszczałek. Po naciśnięciu klawisza przy stole gry czyli kontuarze oraz włączeniu rejestru, elektromagnesy otwierają i zamykają dopływ powietrza do odpowiedniej piszczałki. O elektromagnesach i całym sterowaniu napiszę w kolejnym poście.

A co gdy zabraknie prądu? Główny miech wyposażony jest w dźwignię nożną do „pompowania” powietrza – czyli kalikowania. Gdy nie było prądu i organy nie były wyposażone w dmuchawy elektryczne oprócz organisty potrzebny był jeszcze kalikant. Jego rola skupiała się na pompowaniu powietrza do miecha oraz pilnowaniu jego odpowiedniego napełnienia. Przy zbyt małym ciśnieniu organy fałszowały.

2 miechy naszych organów wyposażone są w ciekawe urządzenia. Są to skrzynki, które zakłócają stałe ciśnienie w miechach powodując cykliczne wibracje. Nazwa tego przyrządu to Tremolo (z włoskiego drżenie). Na jednym z filmów jest pokazana praca tremolo. Po włączeniu tremolo słychać „falujący” dźwięk wydobywający się z piszczałek. Finalnie jest to bardzo ładnie brzmiący ozdobnik.

Na filmach możemy zobaczyć napełniające się miechy po włączeniu dmuchawy. Do widocznych sznurków w miechach jest przymocowana specjalna zasłona w kanale powietrznym odpowiadająca za pożądany dopływ powietrza do miecha. Gdy podczas gry ciśnienie w miechu spada, zasłona otwiera się, a gdy powietrza jest dość – przymyka.

Tekst: Robert Kurpanik

Po lewej miech główny z narzędziem do kalikowania. Po prawej miechy 2 i 3 manualu.